Парадокс улады

Міраслаў ГРЫКА

Усходні прыдворны цырыманіял — паданне на калені і тварам у пыл перад уладай, якія называліся адпаведна adoratio і proskynesis — незвычайны ў рымскай культуры і пераняты непасрэдна з блізкаўсходняй Персіі, быў прывезены ў Рым і ўскосна ў Еўропу імператарам Дыяклетыянам. Акрамя прыдворнага цырыманіялу ён увёў іератычную сістэму рангаў, упрыгожваўся пурпуровым шоўкам і загадаў, каб усё, што тычылася яго, апісвалася як боскае або святое. Гэты выскачка і невук, узведзены ў ранг імператара легіянерамі — групай неацесаных салдат, такіх жа, як і ён сам, — кіраваў рымскім светам у канцы III стагоддзя н.э. Гэта былі часы гонару для імперскай улады, але новы прыдворны цырыманіял таксама хаваў пад імперскім пурпурам скрафулёзныя пухліны смяротнай хваробы. Рэспубліканскія крыніцы, з якіх старажытны Рым чэрпаў сваю сілу, цалкам вычарпаліся пасля рэформ Дыяклетыяна. Калі быць дакладным, яны пачалі знікаць ужо падчас праўлення Юлія Цэзара, двума стагоддзямі раней, але іх ідэя ўсё яшчэ была натхнёная сенатарскімі змовамі і вулічнымі бойкамі. Але і гэтаму прыйшоў канец. З таго часу імператар, па божай ласцы, стаў адзінай крыніцай права, жыцця і смерці, узвышэння або прыніжэння. Згодна з гэтай філасофіяй улады, свет дасягнуў свайго найвышэйшага парадку, непарушным сімвалам якога быў уладар, ахутаны арэолам амаль боскасці. Такім чынам, яго знаёмства з небам утрымлівала ў сабе зародак артадоксіі ў яе найбольш крайняй форме. Згодна з ёй, (...)